۳۰ درصد مرگ‌ومیرها در کشور با تغذیه ناسالم مرتبط است
حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد از بزرگسالان ایرانی و یک نفر از هر چهار دانش‌آموز با اضافه‌وزن یا چاقی مواجه هستند. همچنین ۳۰ تا ۳۵ درصد از مرگ‌ومیرهای کشور، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با عوامل تغذیه‌ای در ارتباط است. این آمار توسط مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت در همایش بزرگداشت روز جهانی «غذا و تغذیه سالم و روز جهانی مقابله با کاهش اتلاف و ضایعات غذایی» اعلام شد.
دکتر احمد اسماعیل‌زاده در تشریح این وضعیت توضیح داد: عوامل تغذیه‌ای، از چاقی و بیماری‌های مزمن مرتبط با تغذیه گرفته تا دریافت ناکافی غلات کامل، فیبر، میوه‌ها، سبزیجات و اسیدهای چرب امگا ۳ را شامل می‌شود. وی افزود: مردم به‌تدریج از غذاهای سنتی فاصله گرفته و به مصرف غذاهای ناسالم روی آورده‌اند؛ بنابراین، تلاش برای اصلاح عادت‌های غذایی و ارتقای وضعیت تغذیه در کشور امری ضروری است.
او با اشاره به آمار قابل‌توجه اضافه‌وزن در میان بزرگسالان ایرانی، بیان کرد: این وضعیت تحت‌تأثیر سبک زندگی ناسالم قرار دارد که بخش عمده‌ای از آن به الگوهای غذایی مربوط می‌شود؛ هرچند عواملی مانند استرس و کاهش فعالیت بدنی نیز در این زمینه دخیل هستند.
کمبود مواد مغذی در سبد مصرفی خانوارها
دکتر اسماعیل‌زاده درباره انواع کمبودهای تغذیه‌ای اظهار داشت: ایران از نخستین کشورهایی است که کمبود «روی» در آن گزارش شده و متأسفانه این مشکل همچنان پابرجاست. علت این موضوع تا حدی به دلیل مصرف نان‌های تخمیرنشده است؛ نان‌های مصرفی در کشور در برخی موارد دارای «فیتات» بالایی هستند که این ماده مانع از جذب روی و سایر مواد مغذی می‌شود.
وی در مورد وضعیت کم‌خونی نیز گفت: آمار کم‌خونی در گروه‌های سنی مختلف، از جمله کودکان، نوجوانان، زنان باردار و زنان در سنین باروری، نشان می‌دهد که میزان کمبود آهن حدود ۱۸ تا ۲۲ درصد است که رقم بالایی محسوب می‌شود. او اشاره کرد که طی ۱۵ تا ۲۰ سال گذشته، با اجرای برنامه مکمل‌یاری آهن در مدارس و غنی‌سازی آرد با آهن و اسیدفولیک، وضعیت کم‌خونی از ۳۸ تا ۴۰ درصد به حدود ۲۰ درصد رسیده است. با این حال، به نظر می‌رسد برنامه‌های کنونی به تنهایی برای کاهش بیشتر این شاخص کافی نیست و لازم است تمام دستگاه‌های مرتبط با همکاری یکدیگر برای بهبود این وضعیت تلاش کنند.
در رابطه با کمبود ویتامین دی، دکتر اسماعیل‌زاده اظهار کرد: در سال‌های گذشته گفته می‌شد بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد جامعه ایرانی به کمبود ویتامین دی مبتلا هستند؛ ویتامینی که نه‌تنها در پوکی استخوان، بلکه در میزان مرگ‌ومیرها و بروز بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر نیز نقش دارد. وی افزود: بر اساس آمارهای نظام بهداشتی و برنامه‌های پایش ریزمغذی‌ها، میزان کمبود ویتامین دی در کشور حدود ۵۵ تا ۶۰ درصد است که نشان می‌دهد یک گام به سمت بهبود برداشته‌ایم.
کاهش نرخ مصرف لبنیات و سبزیجات
مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت با اشاره به اینکه مصرف لبنیات در کشور کمتر از میزان توصیه شده است، گفت: سالیان سال است که میانگین مصرف لبنیات در ایران پایین است. در حالی که افراد روزانه به حدود دو تا سه واحد لبنیات نیاز دارند، بررسی‌های ملی نشان می‌دهد میانگین مصرف کشوری کمتر از یک واحد در روز است. وی افزود: گرانی در سبد لبنیات عامل بسیار مهمی در کاهش مصرف بوده است و امیدواریم با همکاری سایر دستگاه‌ها، مصرف لبنیات در کشور افزایش یابد.
این متخصص تغذیه افزود: بر اساس میانگین کشوری، بیش از ۵۰ درصد مردم مصرف کافی میوه و سبزی ندارند. حتی برخی افراد آگاه و فعال در حوزه سلامت نیز به دلایل مختلف، از مصرف کافی این مواد استنکاف می‌کنند. قیمت بالای میوه و سبزی و همچنین نگرانی درباره وجود آلاینده‌ها، آفت‌کش‌ها و سموم از عوامل اثرگذار در این زمینه هستند. وی همچنین اشاره کرد که وضعیت مصرف حبوبات نیز مطلوب نیست و این موضوع به قیمت محصولات و تغییر الگوی تغذیه بازمی‌گردد؛ به‌گونه‌ای که ایرانیان از الگوی سنتی مصرف حبوبات در غذاهایی مانند آبگوشت فاصله گرفته‌اند.
دکتر اسماعیل‌زاده در مورد وضعیت مصرف چربی‌ها اظهار داشت: میزان مصرف چربی در کشور به نسبت مطلوب است، اما نوع چربی‌های مصرفی چندان مناسب نیست. دریافت اسیدهای چرب ترانس در سال‌های گذشته از مشکلات اصلی کشور بود، اما اکنون وضعیت مصرف این نوع چربی نسبتاً مطلوب شده است. با این حال، دریافت اسیدهای چرب اشباع همچنان بالاتر از حد مطلوب است و آموزش در این زمینه باید ادامه یابد.
مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت در پایان اشاره کرد که دریافت اسیدهای چرب امگا ۳ در کشور کافی نیست، گفت: ایرانی‌ها مصرف چندانی از منابع غذایی دریایی ندارند و روغن‌های مصرفی نیز عمدتاً از منابعی مانند ذرت و آفتابگردان تأمین می‌شوند. در نتیجه، از طریق منابع روغنی و دریایی، به میزان کافی امگا ۳ دریافت نمی‌کنیم و وضعیت کشور در این زمینه چندان مطلوب نیست.
وی در پایان تأکید کرد: ایران جزو معدود کشورهای دنیاست که کارشناس تغذیه را در نظام مراقبت‌های اولیه سلامت مستقر کرده است. در حال حاضر، بیش از دو هزار کارشناس تغذیه در قالب برنامه تحول شهری و همچنین برنامه‌های مربوط به مناطق نیمه‌روستایی مستقر هستند و خدمات ارائه می‌دهند. هدف ما این است که به ازای هر ۲۰ هزار نفر جمعیت، یک کارشناس تغذیه مستقر کنیم.
ضرورت خودمراقبتی در تغذیه
دکتر منصور رضایی، رئیس دپارتمان تغذیه بیمارستان دکتر مسیح دانشوری نیز با تأکید بر نقش تغذیه در سلامت جامعه، معتقد است برای کاهش آسیب‌های تغذیه‌ای، علاوه بر توجه به شرایط اقتصادی، باید آگاهی مردم درباره تغذیه سالم و خودمراقبتی افزایش یابد. به گفته او، اصلاح الگوی غذایی بیش از هر چیز به آگاهی، فرهنگ و انتخاب‌های روزمره مردم وابسته است.
این متخصص تغذیه در گفتگو با «اطلاعات» تأکید کرد: سلامت غذایی مردم را نمی‌توان تنها با میزان درآمد خانوار یا قیمت مواد غذایی توضیح داد. آگاهی از اصول تغذیه، فرهنگ غذایی، شیوه انتخاب و پخت غذا و حتی اولویت‌هایی که افراد برای هزینه‌کرد درآمد خود در نظر می‌گیرند، در شکل‌گیری الگوی غذایی مؤثر هستند.
وی با بیان این نکته که سلامت افراد تنها به عوامل ژنتیکی وابسته نیست، افزود: ژنتیک یکی از عوامل مؤثر بر سلامت است، اما رفتارهای روزمره و محیط زندگی نیز نقش مهمی دارند و در بسیاری از موارد می‌توان آن‌ها را اصلاح کرد. به همین دلیل، نمی‌توان سرنوشت سلامت افراد را صرفاً بر اساس سابقه خانوادگی یا استعداد ابتلا به بیماری‌ها تعیین کرد.
مسأله تغذیه را نمی‌توان فقط به گرانی نسبت داد
با توجه به کاهش مصرف برخی گروه‌های غذایی در میان خانوارها و افزایش هزینه‌های زندگی، گرانی مواد غذایی یکی از عوامل مهم در بررسی وضعیت تغذیه جامعه است؛ با این حال، دکتر رضایی اعتقاد دارد برای شناخت ریشه‌های این مسأله، باید عوامل دیگری مانند فرهنگ، آگاهی و اولویت‌های اقتصادی خانوارها را نیز بررسی کرد.
به گفته او، تغذیه موضوعی چندبعدی است و اقتصاد، فرهنگ غذایی و سطح آگاهی افراد در آن نقش دارند. از این رو، اگر تمام مشکلات تغذیه‌ای به گرانی نسبت داده شود، بخش مهمی از مسأله و راهکارهای احتمالی آن نادیده می‌ماند.
رضایی با اشاره به اهمیت اولویت‌های خانوارها گفت: افراد ممکن است با بودجه‌ای محدود، انتخاب‌های متفاوتی داشته باشند. بخشی از این انتخاب‌ها به شرایط اقتصادی مربوط است، اما آگاهی از ارزش غذایی مواد خوراکی و نحوه استفاده از آن‌ها نیز اهمیت زیادی دارد. برای نمونه، تنوع‌بخشیدن به غذاها لزوماً به معنای افزایش هزینه نیست و گاهی می‌توان با همان بودجه، از گروه‌های غذایی متنوع‌تری استفاده کرد.
وی در عین حال تأکید کرد که هدف از این نگاه، نادیده‌گرفتن مشکلات اقتصادی نیست، بلکه باید در کنار توجه به هزینه‌ها، راه‌های انتخاب بهتر و استفاده مناسب‌تر از امکانات موجود را نیز آموزش داد.
این متخصص تغذیه با اشاره به پیامدهای الگوی غذایی نامناسب گفت: ممکن است افراد از نظر حجم غذا سیر شوند، اما مواد غذایی مصرفی آن‌ها تنوع و کیفیت لازم را نداشته باشد. در چنین شرایطی، «پر بودن شکم» الزاماً به معنای تأمین نیازهای بدن نیست. مصرف مکرر غذاهای ارزان و پرکالری، بدون توجه کافی به ارزش غذایی آن‌ها، می‌تواند زمینه‌ساز مشکلات تغذیه‌ای شود؛ به‌طوری که فرد کالری زیادی دریافت کند اما رژیم غذایی‌اش از نظر تنوع و کیفیت، مطلوب نباشد.
رضایی بر اهمیت مصرف مواد غذایی متنوع تأکید کرد و گفت: تکرار یک نوع غذا در وعده‌های مختلف، بدون توجه به سایر گروه‌های غذایی، انتخاب مناسبی نیست. می‌توان با برنامه‌ریزی بهتر، از منابع غذایی متفاوتی استفاده کرد و به‌جای تمرکز صرف بر حجم غذا، کیفیت و تنوع آن را نیز در نظر گرفت.
او همچنین خرید مواد غذایی را از زاویه‌ای فرهنگی بررسی کرد و افزود: گاهی افراد به دلیل نگرانی از قضاوت دیگران، از خرید میوه و مواد غذایی درجه‌دو یا ارزان‌تر خودداری می‌کنند، در حالی که ممکن است همین انتخاب‌ها، امکان مصرف بیشتر و متنوع‌تر مواد غذایی را برای خانواده فراهم کند. به اعتقاد او، اصلاح چنین نگرش‌هایی بخشی از آموزش تغذیه است.
